Arsacal
button
button
button
button


Euthanasie een goede dood?

Twee voorsprekers tegen ‘stervenshulp’

Nieuws - gepubliceerd: woensdag, 19 juli 2017 - 858 woorden
Clemens August Graf von Galen
Clemens August Graf von Galen
Hitler geeft opdracht artsen de bevoegdheid te geven tot het toepassen van de genadedood
Hitler geeft opdracht artsen de bevoegdheid te geven tot het toepassen van de genadedood
graf van Bernhard Lichtenberg; rechts de Yad Vashem-onderscheiding
graf van Bernhard Lichtenberg; rechts de Yad Vashem-onderscheiding

In Tiergarten in Berlijn, tussen het oude Oost- en West-Berlijn bevindt zich een monu­ment dat ik tij­dens mijn bezoek aan de stad met bij­zon­dere in­te­res­se en met huiver heb bekeken: de gedenk­plaats van de slacht­of­fers van ‘eutha­na­sie’ in het Derde Rijk. De weg naar deze ‘eutha­na­sie’ werd geplaveid door een beroep op het mededogen van mensen. Maar een bis­schop en een ple­baan verhieven hun stem.

Een daad van mededogen?

Een jurist (Karl Binding, 1841-1920) en een psy­chia­ter (Alfred Hoche, 1865-1943) baan­den de weg: zij pleitten voor een recht op de dood voor ongeneeslijk zieke mensen. Dat leek een daad van ‘barm­har­tig­heid’. Toen ging het verder. Zij wil­den ook het recht om mensen te laten inslapen die ongeneeslijk waan­zin­nig waren of gees­te­lijk dood. Ewald Meltzer (1869-1940) was zelf welis­waar tegen deze eutha­na­sie, maar liet als directeur van een inrich­ting voor kin­de­ren met verstan­de­lijke beper­kingen toch een enquête hou­den onder de ouders van deze kin­de­ren met de vraag hoe zij tegen­over een pijn­loze bekor­ting van het leven van hun kin­de­ren zou­den staan. De kin­de­ren zou­den er dus geen pijn van hebben, hun lij­den zou alleen minder lang duren, was ongeveer de voor­stel­ling van zaken. Bijna driekwart van de ouders stemde daar­mee in. Ook Adolf Hitler gebruikte een formu­le­ring die mensen ge­mak­ke­lijk over de streep kon trekken doordat hij inspeelde op het gevoel: bepaalde artsen, die daarvoor verantwoor­ding moesten afleggen, kregen de bevoegd­heid om aan ongeneeslijk zieken, nadat hun situatie kri­tisch was be­oor­deeld, de genade­dood te verlenen. Het werd dus ge­pre­sen­teerd als een daad van mededogen en er leken de nodige voor­zorgen te zijn inge­bouwd.

Von Galen

Maar niet ie­der­een liet zich ‘inpakken’ door de Führer. Clemens August Graf von Galen (1868-1946) was bis­schop van Münster. Net als de Utrechtse aarts­bis­schop De Jong werd hij na de oorlog door paus Pius XII kar­di­naal gecreëerd om zijn ver­diensten te eren. Hij verzette zich tegen rassenwetten en andere vormen van anti­se­mi­tisme en tegen pogingen om de katho­lie­ke in­stel­lingen onder nazis­tische invloed te krijgen. Hij preekte niet alleen om ker­ke­lijk eigendom veilig te stellen. In een drietal preken pro­tes­teer­de hij in 1941 tegen Gestapo-terreur, con­cen­tratie­kampen, ge­dwon­gen sterili­sa­tie en eutha­na­sie. De preken wer­den in heel Duits­land verspreid, maar ze had­den wel tot gevolg dat de bis­schop in feite zijn huis niet meer kon verlaten tot het eind van de oorlog.

Het sterke protest tegen de eutha­na­sie heeft de meeste aan­dacht gekregen. Aktion T4, zoals het eutha­na­sie-pro­gram­ma werd genoemd, was omgeven met geheim­zin­nig­heid. maar de uit­voe­ring van dit pro­gram­ma vond wel in Duits­land zelf plaats en bleef niet verborgen voor bij­voor­beeld omwonen­den van een in­stel­ling waar de ‘genade­dood’ werd gepraktiseerd.

In 2005 is Bis­schop Von Galen zalig verk­laard door paus Bene­dic­tus XVI.

Lichten­berg

Von Galen is niet vast­ge­zet of geëxecu­teerd door de Nazi’s, al schijnt dat wel door hen overwogen te zijn. De ple­baan (Domprobst) van de Berlijnse ka­the­draal, Bernhard Lichten­berg (1875-1943) - ook zalig verk­laard - pro­tes­teer­de even­eens publieke­lijk, herhaal­de­lijk en dui­de­lijk - zelfs nadat hij gewaar­schuwd was dat hij gevaar liep - tegen de eutha­na­sie en tegen de Joden­ver­vol­ging. Hij was bij­zon­der verbon­den met de Joodse ge­meen­schap en heeft posthuum de Yad Vashem onder­schei­ding gekregen, die nu in de Berlijnse ka­the­draal naast zijn graf staat opge­steld. Lichten­berg werd wél gegrepen, kreeg niet de medische be­han­de­ling die hij nodig had en stierf op weg naar Dachau.

Geen verge­lijk

Na­tuur­lijk wil ik de heden­daag­se eutha­na­sie-situatie op geen enkele wijze ver­ge­lij­ken met de Nazi-praktijken. Maar wat me trof in het Berlijnse monu­ment was hoe ge­mak­ke­lijk mensen ertoe te bewegen zijn om het doden van ge­han­di­capten en erns­tig zieken goed te keuren.

Een optie in het hoofd

De moge­lijk­heid van eutha­na­sie in onze samen­le­ving maakt dat die optie bespreek­baar is en dus bijna altijd als van­zelf opkomt in de hoof­den van de mensen die met een erns­tig zieke of ge­han­di­capte mede­mens te maken hebben. Er komt ook een zekere druk op mensen te liggen die voelen dat zij ‘anderen tot last zijn’, wanneer zij de moge­lijk­heid hebben om de optie van ‘stervens­hulp’ te kiezen. Ik heb de indruk dat het voor mensen die nu mis­schien net niet ‘voor eutha­na­sie in aanmer­king komen’, moei­lijker wordt om te leven.

Een uit­no­di­ging tot liefde

Maar juist zij zijn in de samen­le­ving een uit­no­di­ging tot naasten­liefde - niet die sterke, perfecte, indi­vi­dua­lis­tische mens die heel goed zijn eigen leven kan inrichten. De mensen die hulp nodig hebben nodigen uit tot be­lan­ge­loze liefde, daardoor maken juist zij de samen­le­ving mooi. Op die liefde moeten we niet bezuinigen. Erns­tig zieke mensen moeten op geen enkele manier de indruk krijgen dat zij beter om een spuitje kunnen vragen.

Ik heb in Berlijn bij het graf van Lichten­berg en bij het eutha­na­sie-gedenk­te­ken gebe­den dat de waarde van wie weerloos is in onze samen­le­ving niet ver­duis­terd zal wor­den. We moeten in ieder geval niet mee­lo­pen met wat ‘de mensen vin­den’. Er zijn fun­da­men­tele waar­den die onverander­lijk horen te zijn. De moed van Von Galen en Lichten­berg om daarvoor op te komen, blijven voor mij wel een voor­beeld.

Terug