Krijgt iedere leerling een eerlijke kans in het onderwijs?

Symposium NKSR over armoede en kansen(on)gelijkheid in het onderwijs

Op woens­dag 4 maart was in ’s-Hertogen­bosch het onder­wijs­sym­po­sium van de Neder­landse Katho­lieke School­raad (NKSR) over armoede en kansen(on)gelijk­heid in het onder­wijs met inlei­dingen van prof.dr. Inge de Wolf, prof. dr. Edith Hooge en prof. dr. Theo van der Zee en pre­sen­ta­tie van enkele best practices. Aan het begin van de studie­mid­dag heb ik onder­staande inlei­ding uit­ge­spro­ken.

NKSR

Bij­zon­dere dank gaat uit naar diaken Titus Frankemölle, voor­zit­ter van de NKSR, voor de organi­sa­tie van deze geslaagde, uitstekend ver­zorgde en inte­res­sante mid­dag. Hij opende de mid­dag. Bij­zon­dere dank ook aan Jean Wiertz, voor­zit­ter van het CDA, rector van het Sint Janslyceum, bestuurslid van de NKSR en gastheer van dit symposium dat in het theater van de school werd gehou­den.

Ik ben maar...

Jean Wiertz gaf aan het begin van de mid­dag een treffend voor­beeld. Hij vroeg aan een leer­ling van twaalf jaar wat die later wilde wor­den. Het ant­woord: "Ik ben maar basis". Kansenge­lijk­heid? Als je op het vwo zit en pres­teert tel je mee, het school­sys­teem zet een leer­ling ge­mak­ke­lijk "weg". Dank ook aan de drie hoog­le­ra­ren voor hun uitstekende en elkaar goed aanvullende inlei­dingen.

Inge­deeld

In de drie inlei­dingen van de hoog­le­ra­ren kwam dui­de­lijk naar voren dat kansenge­lijk­heid over het alge­meen in een beperkte zin wordt verstaan: de nadruk ligt op de per­soon­lijke ver­diensten van de leer­ling, die zich waarmaakt binnen het onder­wijs­sys­teem. Nergens in Europa, zo kwam naar voren, wordt zo snel een selectie toegepast van "goede" leer­lin­gen en zelfs op basis­scho­len wor­den kin­de­ren soms inge­deeld in aparte groepen, al naar gelang hun pres­ta­ties, wat in feite een psy­chi­sche knauw geeft aan de leer­lin­gen die niet optimaal pres­te­ren in deze sett­ting.

School of education

Voor de ont­wik­ke­ling van de leer­lin­gen is een project­ma­tige aanpak op som­mi­ge terreinen beter: een "school of education" verzamelt leer­lin­gen rond in­te­res­se­ge­bie­den. Nu "pres­te­ren" vmbo-leerligen en scholen in achterstandswijken vaak (maar niet altijd!) min­der: de scholen in rijkere buurten trekken ge­mak­ke­lijker leraren aan en hebben kleinere klassen, de leer­lin­gen beginnen vaak met een grotere taal­schat.

Meritocratie

Prof. Theo van der Zee zei: "Het onder­wijs func­tio­neert als een meritocra­tische sor­teermachine". Prof Theo van der Zee heeft onlangs samen met Robert van Putten als redacteuren en met bijdragen van ver­schil­lende auteurs, het boek "Onder­wijs voorbij de meritocratie" ge­pu­bli­ceerd, met "tegendraadse be­schou­wingen over pres­ta­ties in het onder­wijs", zoals de onderti­tel luidt. Het boek is ver­sche­nen in de reeks "Verus Verken­ningen" bij Radboud University Press.

Best practices

Twee "best practices" wer­den tij­dens de studie­mid­dag tenslotte toe­ge­licht: de Familie­school in Am­ster­dam en Den Bosch en een soli­da­ri­teits­fonds in plaats van de ouderbijdrage. Het zijn twee ini­tia­tie­ven die ge­meen­schap scheppen en soli­da­ri­teit, vanuit de katho­lieke sociale waar­den.

Panel­dis­cus­sie

In de panel­dis­cus­sie kwam tenslotte naar voren dat de meritocratie - het aanzien en de leer­ling berust op diens leerpres­ta­ties - bloeit in een neoliberale maat­schap­pij die het individu centraal stelt en niet de ge­meen­schap. Toch hebben we grote behoefte aan verbin­ding.

Hier­on­der de inlei­dende voor­dracht die ik heb gehou­den

Kansenge­lijk­heid bevor­de­ren en aan­dacht voor armoede:
be­lang­rijke taken voor een katho­lieke school

Het belang van dit thema

Het is goed dat we deze dag wij­den aan het thema van kansen(on)gelijk­heid en armoede. Het ini­tia­tief voor deze dag is geno­men vanuit de Neder­landse Katho­lieke School­raad. De bis­schop­pe­lijk gedele­geer­den voor het onder­wijs waren betrokken in de keuze voor dit thema. Dat is al een indi­ca­tie van het belang dat vanuit het katho­liek onder­wijs aan dit thema wordt toegekend. Ik ben zo vrij om ter intro­duc­tie van deze studie­mid­dag met ver­schil­lende eminente sprekers een paar woor­den te wij­den aan de vraag waarom deze the­ma­tiek juist voor katho­liek onder­wijs zo be­lang­rijk is.

Open voor ieder­een

Een eerste be­lang­rijk punt is dat een katho­lieke school open wil staan voor elke leer­ling, ongeacht diens ach­ter­grond. Op een katho­lieke school zijn allerlei leer­lin­gen te vin­den, met en zon­der gods­diens­tige ach­ter­grond, pro­tes­tants, katho­liek, moslim of welke ach­ter­grond dan ook. Een katho­lieke school staat daar voor open. Het enige dat wordt gevraagd is dat de iden­ti­teit van de school ge­res­pec­teerd wordt, niet dat die gedeeld wordt. Een katho­lieke school is geen project om zieltjes te winnen.

Mis­schien mag ik er in dit ver­band even op wijzen dat katho­lieke scholen we­reld­wijd heel vaak scholen zijn die bijna uit­slui­tend door niet- katho­lieke leer­lin­gen wor­den bezocht. Die scholen hebben mensen opgeleid die vermoe­de­lijk nooit katho­liek wor­den maar die een cultuur en waar­den hebben mee­ge­kre­gen die hen hebben gevormd.

Waar­den

Door dit concept - want dat is het - wor­den we­reld­wijd mensen van allerlei ach­ter­gron­den samen­ge­bracht, gaan zij elkaar verstaan, wor­den ze wellicht vrien­den.

Dit gebeurt vanuit een waar­den­pa­troon, althans dat is de bedoeling van het concept katho­lieke school. Centraal in dat waar­den­pa­troon staat de mens, iedere mens, maar niet verstaan op een indi­vi­dua­lis­tische wijze, maar juist als sociaal wezen: kind van God en ge­roe­pen tot ge­meen­schap. Ieder mens is bovendien van waarde, is gelijk­waar­dig.

Deze visie op katho­liek onder­wijs impli­ceert dat we ons best moeten doen opdat ieder kind mee kan doen, zoveel moge­lijk gelijke kansen heeft en niet door armoede wordt gehin­derd om aan de ac­ti­vi­teiten mee te doen.

Dit ver­on­der­stelt andere, ermee verbon­den waar­den die eigen zijn aan katho­liek onder­wijs, name­lijk: aan­dacht voor de persoon van de leer­ling, aan­dacht voor de gezins­si­tua­tie, erken­ning van de eigen rol van de ouders en soli­da­ri­teit.

Be­trok­ken­heid van ouders

Ver­schil­lende onder­zoeken hebben aange­toond dat de be­trok­ken­heid van ouders bij de school een po­si­tie­ve invloed heeft op de vor­ming van kin­de­ren. Binnen het concept katho­lieke school is het bevor­de­ren van die be­trok­ken­heid volstrekt logisch en van­zelf­spre­kend. Ouders zijn immers verant­woor­de­lijk voor de opvoe­ding van hun kin­de­ren en onze scholen staan de ouders hierin bij. Het zijn hun kin­de­ren die een groot deel van de dag aan onze scholen wor­den toe­ver­trouwd.

Persoon van de leer­ling

Ook deze bena­dering is weer een uiting van het feit dat de persoon van de leer­ling centraal staat en dat die op de eerste plaats gediend zal moeten zijn door de vor­ming en het onder­wijs dat door de school wordt gebo­den. Niet de cijfers en alle kwantifi­ceer­ba­re re­sul­taten zijn het hoogste goed, al hebben die na­tuur­lijk een belang.

De ouderbijdrage, hoe vrijwillig?

Kunnen alle kin­de­ren meedoen? Het is verplicht dat alle leer­lin­gen volle­dig mee kunnen doen aan de ac­ti­vi­teiten die de school or­ga­ni­seert. Vanuit de Over­heid wordt er bovendien de nadruk op gelegd dat de vrij­wil­lige ouderbijdrage echt vrijwillig is. Veel ouders hebben niet de vrij­heid om die bijdragen te betalen omdat ze het geld niet hebben. Het is be­lang­rijk dat een school ieder kind, zeker een arm kind, in zijn waarde laat door hier delicaat mee om te gaan.

Schei­ding

Een probleem is het als er feite­lijk een soort schei­ding ont­staat tussen scholen voor kin­de­ren uit de zoge­naamde “betere” buurten en kin­de­ren uit arme buurten, of scholen voor autochtone kin­de­ren en scholen voor kin­de­ren met een migratieach­ter­grond. Dit legt een basis voor ver­dere frag­menta­rise­ring van de maat­schap­pij.

Frag­menta­rise­ring

Veel mensen, politici, opiniemakers, ker­ke­lijke lei­ders en gewone bur­gers maken zich wat dit betreft zorgen over de toe­komst van onze samen­le­ving en dat is niet onte­recht. Één van de grotere zorgen betreft juist die frag­menta­rise­ring van de maat­schap­pij: dat de samen­le­ving uiteen valt in groepen die geen gemeen­schap­pe­lijk cultureel kader, geen gemeen­schap­pe­lijke basis hebben. Dat dit breed als een probleem wordt ervaren, hebben de poli­tieke ont­wik­ke­lingen in ons land (en daar­bui­ten) laten zien.

De praktijk

En inder­daad, als ik in bepaalde wijken van onze ste­den over straat loop, zie ik de frag­menta­rise­ring en ver­de­ling van onze samen­le­ving overal om me heen. Er wor­den om me heen allerlei niet-europese talen ge­spro­ken; jon­ge­ren met een­zelfde ach­ter­grond trekken klaarblijke­lijk samen op en spreken hun eigen taal. Er zijn winkels, kappers, eet­hui­zen en ge­meen­schaps­cen­tra die bezocht wor­den door mensen met een bepaalde culturele ach­ter­grond en niet door andere, enzo­voorts.

In­te­gra­tie en dialoog

Een katho­lieke school kan zijn en is een be­lang­rijk middel tot In­te­gra­tie.Maar dat werkt alleen als ieder­een mee kan doen en gelijke kansen heeft.

In de situatie waarin wij ons nu bevin­den, denk ik dat het onder­wijs, ook het katho­liek onder­wijs, een be­lang­rijke rol te vervullen heeft en een missie heeft om een dialoog tot stand te brengen op grond van die twee beginselen: dat mensen ge­res­pec­teerd wor­den, gelijke kansen krijgen en aan­slui­ting vin­den.

Ik hoop daarom van harte dat het thema van deze dag U mag in­spi­re­ren om mensen te verbin­den, ge­meen­schap te bevor­de­ren op basis van dat respect voor iedere mens.

Evan­ge­lie

Na­tuur­lijk is dat ook de bood­schap van het evan­ge­lie, die in het voetspoor van Jezus Christus oproept tot naasten­liefde en aan­dacht voor iedere mens, op de eerste plaats voor de zwaksten.