Arsacal
button
button
button
button


Dialoog met andere culturen kan niet zonder eigen identiteit

NKSR-studiedag in Wassenaar

artikel_overig - gepubliceerd: donderdag, 20 september 2018
De sprekers worden bedankt. In het midden voorzitter Titus Frankemölle
De sprekers worden bedankt. In het midden voorzitter Titus Frankemölle
Dagvoorzitter Jan-Willem Wits luistert naar Theo van der Zee
Dagvoorzitter Jan-Willem Wits luistert naar Theo van der Zee
Hilde Kieboom aan het woord
Hilde Kieboom aan het woord

In het Adelbertcollege in Wassenaar werd op donderdag 20 september door de Nederlandse Katholieke Schoolraad (NKSR) een studie­middag gehouden over het thema ‘Interculturele dialoog in het onderwijs’. Schoolleiders zijn er vaak verlegen mee, want: hoever moet je gaan op een katholieke school? Dat gaat ook over allerlei praktische zaken, van douchen tot kerstmis vieren.

De ruim zestig deelnemers - waaronder ook oud-voorzitter van de NKSR, mr. Dick Wijte - waren afkomstig uit de breedte van het onderwijs: bestuurders, leraren, identiteits­be­ge­leiders, pabo-docenten. Dag-voorzitter Jan-Willem Wits leidde alles in goede banen en ging steeds naar aanleiding van de inleidingen met de deelnemers in gesprek. Door de vragen die hij her en der in de zaal stelde, kwam er een vruchtbaar gesprek op gang.

Na een welkomstwoord door rector Roland Grillis van het Adelbertcollege, heb ik de middag geopend met onderstaande toespraak, waarin ik ook even stil stond bij het feit dat precies 150 jaar geleden de ‘schoolstrijd’ begon met het onderwijs-Mandement van de bis­schop­pen.

Een leerling van het Adelbert, vijf jaar geleden als vluchteling naar Nederland gekomen, vertelde over zijn positieve ervaring met integratie in de samenleving en in de school. Julliette van Deursen, docent religieuze educatie en interreligieuze dialoog van Fontys-hoge­school en oblaat van de abdij van Egmond, ging in op de gerichtheid van katholiek onderwijs op de hele menselijke persoon, het beleven van de eigen identiteit en de rol van interculturele dialoog als echte ontmoeting met de ander vanuit een eigen identiteit. Lex de Goeij is schooleider van de Sint Dominicus­school in Utrecht en vertelde hoe hij de katholieke identiteit en die persoons­ge­richtheiden ontmoeting praktisch gestalte geeft in een school die vooral door Moslimleerlingen wordt bezocht. Hij vertelde over allerlei praktijksituaties, de dilemma’s en hoe hij die zoekend heeft opgelost. Het is niet altijd gemakkelijk om tot dialoog te komen, soms is daar hulp bij nodig van iemand die een brug kan slaan, zoals een Marrokaanse conciërge.

Lastig is ook dat veel scholen niet goed raad weten met de katholieke identiteit, al is er wel openheid voor. Hoe ga je in op leerlingen die geen kerk willen binnengaan voor een viering of bezwaar maken tegen de viering van het kerstfeest. Sommige schooleiders laten alles dan maar achterwege, maar daarmee is eigenlijk ook de dialoog verdwenen.

Hilde Kieboom vertelde van de inzet van Sant'Egidio voor deze dialoog en voor de vrede, ook door in te gaan op concrete initiatieven van de Gemeen­schap. Ook wees zij op het belang van de eigen katholieke identiteit voor deze dialoog. Dr. Theo van der Zee, onderzoeker van Verus, vatte de middag mooi samen, waarna voorzitter van de NKSR, drs. Titus Frankemölle, een dankwoord sprak aan de sprekers en allen die zich voor de middag hadden ingezet.

Het was de eerste keer sinds vele jaren dat de NKSR een dergelijk initiatief had genomen, mede op verzoek van Rome om aandacht te besteden aan dit thema in een wereld vol populisme; ik vond het persoonlijik een mooie en geslaagde middag.

 

Opening

Ik wil allereerst zeggen dat het mij verheugt dat U vandaag uw tijd hebt gegeven om stil te staan bij het thema van deze dag: katholiek onderwijs en interculturele dialoog. Met enkele woorden zal ik deze bijeenkomst inleiden, maar ik verwijs U ook naar de vorige week in het Katholiek Nieuwsblad verschenen opiniebijdrage van drs. Titus Frankemölle en mijzelf en naar verschillende bijdragen hierover die ik eerder op mijn website www.arsacal.nl heb gepubliceerd.

Mandement

Ooit was er in Nederland (vrijwel) geen katholiek onderwijs, ruwweg tussen het eind van de zestiende en het begin van de negentiende eeuw, toen de katholieke godsdienst religio illicita, niet-toegestane godsdienst was. In de negentiende eeuw kwam daar verandering in. Het is dit jaar 150 jaar geleden dat de Nederlandse bis­schop­pen hun Mandement over het katholiek onderwijs publiceerden (22 juli 1868), waarmee zij een keuze maakten voor katholiek onderwijs en de gelijkberechtiging daarvan en de zogenaamde “schoolstrijd” werd ingeluid die in 1917 uiteindelijk resulteerde in de grondwettelijke gelijk­stel­ling van bijzonder en openbaar onderwijs, waarvan we dus vorig jaar het eeuwfeest hebben gevierd. In het kader van de zich ontwikkelende organisatie van het katholiek onderwijs werd in 1910 door de bis­schop­pen de Nederlandse Katholieke Schoolraad (NKSR) opgericht, die deze studiedag heeft georga­ni­seerd.

Een verzoek uit Rome...

Deze dag is een eerste antwoord op een verzoek van de Con­gre­ga­tie voor de katholieke opvoeding in Rome, onderdeel van de Romeinse Curie. Die Con­gre­ga­tie heeft - in het spoor van paus Franciscus - over het thema “interculturele dialoog” de afgelopen jaren twee documenten gepubliceerd: “Opvoeden tot interculturele dialoog in de katholieke school. Samenleven voor een beschaving van liefde”(2013) en “Opvoeden tot solidair humanisme om een ‘beschaving van liefde’ op te bouwen”(2017).

Vorming en opvoeding

Er is natuurlijk heel veel veranderd sinds 150 jaar geleden het zojuist genoemde Mandement van de Nederlandse bis­schop­pen verscheen, maar de basisgedachte die aan een katholieke school ten grondslag ligt is gebleven. Die gedachte werd in het Mandement onder meer zo verwoord: Katholiek onderwijs is niet “het bloot verkopen van zekere eerste kundigheden”, schreven de bis­schop­pen in de taal van toen. Onderstreept werd door hen dat onderwijs een vormende waarde heeft en opvoeding is, dat wil zeggen: een mens is geen vat om te vullen met weetjes, maar een persoon met een geest, een hart en een ziel. Kennis heeft alleen zin als die geïntegreerd is in een totaalvisie die helpt het leven te begrijpen en die de persoon - de leerling - helpt iets terug te kunnen geven aan de mensen­ge­meen­schap. Deze basisgedachte blijft actueel. Het gaat om vorming.

Katholieke sociale leer

In het katholieke gedachtegoed is deze basisvisie vooral uitgewerkt binnen de antropologie en in het vervolg daarop in de katholieke sociale leer, die de menselijke persoon als sociaal wezen centraal stelt, dus altijd betrokken op anderen. Uit de katholieke sociale leer komen begrippen en inzichten voort, die door velen zijn overgenomen, zoals het bekende subsidiariteitsbeginsel (Pius XI, Enc. Quadragesimo anno, 1931) en de term ont­wik­ke­lingssamen­wer­king (Paulus VI, Enc. Populorum Progressio, 1967). Beide begrippen geven aan dat een mens niet iemand is aan wie je alleen iets geeft of voor wie je iets doet: je hebt donoren en ontvangers - wat in het woord ont­wik­ke­lingshulp besloten ligt -, maar ont­wik­ke­lingssamen­wer­king drukt uit dat het gaat om partners met wie je samenwerkt. Iedere mens is een persoon met een eigen rijkdom, een mens die geroepen is zichzelf te realiseren en een mooie bijdrage te zijn. Een ander centraal begrip in deze visie op mensen en de opbouw van de maat­schappij is de term solidariteit (kernwoord van Johannes Paulus II, Sollicitudo rei socialis, 1987). Dit zijn tegelijk ook belangrijke uitgangs­punten voor interculturele dialoog in het onderwijs. De katholieke sociale leer geeft basiswaarden die voor katholiek onderwijs doorslaggevend zijn.

Subculturen

In veel landen van Europa is integratie momenteel een probleem. De politie kan in tientallen gebieden van bij­voor­beeld Frankrijk en Zweden niet veilig opereren en is niet in staat de wetten te handhaven. Ook in ons eigen Nederland zijn er wijken - van steden vooral - waarin bevolkings­groepen met een niet-westerse achtergrond in een sub-cultuur leven, die tamelijk afwijzend staat tegenover de westerse maat­schappij, een samenleving die door velen van hen als decadent wordt gezien.

Reacties

Die situatie leidt tot allerlei reacties. Populistische partijen beklemtonen de eigen identiteit en de noodzaak om met name de Islam terug te dringen. Bij anderen leidt het bestaan van anti-westerse subculturen tot vijandigheid tegen religie überhaupt: religies zijn bronnen van geweld en andere ellende, zeggen zij.

Welk antwoord?

Maar is dit werkelijk het antwoord op een terecht ervaren probleem? Het is niet het antwoord dat katholiek onderwijs geeft. Katholiek onderwijs staat open voor alle leerlingen, van welke culturele of godsdienstige achtergrond ook. Het gaat er niet om zieltjes te winnen, wél om waarden door te geven, vorming te bieden, mens-zijn te bevorderen.

Dialoog kan niet zonder identiteit

Dat kan niet zonder waarden en uitgangs­punten, die voor katholiek onderwijs gestoeld zijn op het leven en het voorbeeld van Jezus Christus, op een bewustzijn van de waardigheid van iedere mens en een sterke gemeen­schapszin: we zijn met elkaar verbonden, we kunnen niet zonder elkaar. Wie zelf geen visie heeft, geen waarden en overtuigingen, kan op dit vlak niets doorgeven, al kunnen we er niet omheen dat een leraar die zijn taak alleen in het overdragen van waardevrije lesstof ziet, in feite impliciet ook een mensbeeld doorgeeft, zij het een functionalistisch mensbeeld. Juist onze eigen waarden en onze visie, geïnspireerd door Jezus Christus, bieden een mogelijkheid om met anderen in gesprek te komen, als er tenminste een cultuur van dialoog is waarin waarden als vrijheid en gelijkheid tot hun recht komen. Integratie komt niet tot stand door mensen te marginaliseren, maar door gemeen­schap te scheppen, door solidariteit en uitwisseling, waarin de ethische principes - zoals vrede, gelijkheid, recht­vaar­dig­heid, respect, naasten­liefde, enzovoorts - waarvoor we terecht zeggen te staan, concreet worden geleefd. Daarbij is de eigen identiteit geen blokkade maar een voordeel: juist de beleving van de grote waarden van de eigen identiteit en de dialoog daarover bevorderen integratie, openheid naar elkaar, weder­zijds begrip: ze zijn een basis voor gesprek, uitwisseling en respect voor elkaar.

Ik wil U allen dan ook een inspirerende en vruchtbare middag toewensen.

Het vervolg

De uitkomsten van ons gesprek zullen worden meegenomen in het Europees overleg en we zullen hierover naar de Con­gre­ga­tie van de Katholieke Opvoeding communiceren. Binnen de NKSR en het college van bisschoppelijk gedelegeerden voor het onderwijs zal deze dag worden geëvalueerd.

Het bestuur van de NKSR zal daarna bezien aan de hand van wat in onze bespreking naar voren komt, op welke wijze we daarna een vervolgstap kunnen zetten om met dit thema verder te gaan.

tags: Interculturele dialoogNKSRSchoolstrijd
Terug